Joseph Roth, Joden op drift

publication-637Joden op drift (Juden auf Wanderschaft) is een reeks beschouwingen van Joseph Roth, die de migratie van Joden aan het eind van de negentiende en begin van de twintigste eeuw beschrijft, zo ongeveer tot het midden van de jaren twintig. Het is een mooi boek van een schrijver die deze wereld (hij was geboren in Brody, de oksel van Europa) goed kende. De migratie van Joden verliep in de door hem beschreven tijd voornamelijk van het oosten van Europa naar het westen. De pogroms in het oosten waren de hoofdreden om te vertrekken. Het doel: Wenen, Berlijn, Parijs, Amsterdam. Het ‘veilige’ westen. Wie echt geld had en over de vereiste papieren beschikte, ging naar Amerika. Weg uit het Europa dat begon te ruiken naar een smeulend kruitdepot.

De neiging om de tekst van Roth te ‘vertalen’ naar deze tijd is groot. Inleider Geert Mak en vertaalster Els Snick kunnen er geen weerstand aan bieden: ‘Op 20 juni 2016, Wereldvluchtelingendag, verscheen het Amsterdamse dagblad Het Parool met de kop: ‘‘Wereld op drift’’. In het artikel stond te lezen dat sinds de Tweede Wereldoorlog nooit eerder zoveel mensen op de waren vlucht voor oorlog, vervolging en honger als nu. Het maakt Joden op drift – helaas – erg actueel,’ stelt Snick. Dat een tekst over mensen op de vlucht actueel is als er veel mensen op de vlucht zijn, lijkt me niet meteen een redenering die heel sterk in de schoenen staat. Als er na lezing van Joden op drift één ding blijft hangen, bij mij dan, is dat de situatie toen in niets te vergelijken is met de situatie in Europa nu.

Roth houdt niet ons een spiegel voor, hij beschrijft hoe een grote groep Joden, geplaagd door antisemitisme en pogroms, besluit om te verkassen – en welke problemen dat in de nieuwe Heimatländer met zich meebrengt. Joden hadden (en hebben) overal te maken met antisemitisme, hoe sluipend dat ook werd (wordt) geuit. Maar de messen werden in het midden van de jaren twintig wel al flink geslepen, ook in de ‘veilige’ steden Wenen, Berlijn, München. Hitlers nazipartij was al actief en Roth had meteen door dat het de verkeerde kant op zou gaan als zij de macht kregen.

Vluchtelingen die nu naar Europa komen kunnen bijna altijd en bijna overal rekenen op een betere ontvangst dan de Joden die in die jaren probeerden te verkassen. Gelijkstelling van die twee migratiestromen is niet alleen onterecht, het is ook een vorm van retoriek die zich in het uiterste geval bedient van bedenkelijke termen als ‘islamofobie’ of ‘moslimhaat’. Ik zie om me heen nergens een op het toenmalige antisemitisme lijkende haat jegens vluchtelingen: Nederland heeft de afgelopen jaren heel veel mensen opgenomen, in de Verenigde Staten steken onafhankelijke rechters een stokje voor het inreisverbod dat president Trump wil invoeren. Alleen in Turkije, onder de zichzelf langzaam tot totalitair heerser opwerkende Erdogan, zie je de giftige dampen van de intolerantie inmiddels duidelijk boven het dagelijkse leven hangen. Turkije is een seculiere staat die wordt geleid door moslims.

Wat deze retoriek ook vervelend maakt, is dat een auteur die zich er niet meer tegen kan verweren dat voor een ideologisch karretje wordt gespannen, ten gunste van een bevolkingsgroep die hem, de Jood Roth, niet echt welgezind zou zijn geweest. Amim al-Hoesseini was geen lone wolf. Op de een of andere manier lijkt de jodenvervolging altijd geschikt om in dienst te kunnen staan van een links, of links-bedoeld programma. Een verwijzing naar de jodenvervolging is, mits ‘goed’ ingezet, altijd in staat om elk tegenargument bij voorbaat verdacht te maken. Want wie wil al bij voorbaat schuld op zich nemen voor een nieuwe Holocaust? Niemand wil de machinist zijn van de trein naar Auschwitz. Of de conducteur.

Roth mijdt in deze beschouwingen juist elke vorm van valse retoriek, daarom zijn ze zo sterk. Hij neemt het op voor de arme verschoppeling en zijn strijd om geldige papieren te verkrijgen, om ergens veilig te kunnen wonen. Hij laat ook zien hoe moeilijk dat is en hoe  moeilijk het is om je eigen cultuur in stand te houden in een samenleving die daar niet echt op zit te wachten én om in die samenleving te assimileren. Hij was zelf niet voor niets een joods-katholiek-nationalistische journalist met een alcoholprobleem en een sentimentele hang naar het leven in het oosten. Waar hoorde hij echt thuis?

Wie met droge ogen wil zeggen dat moslimvluchtelingen in deze tijd hetzelfde overkomt als de Joden in de jaren twintig, kijkt met een gekleurde bril. Ik zie nog nergens een nieuw getto verrijzen onder dwang van de overheid, en ondanks soms stuitend populisme zie ik nergens een bedreiging voor die hier onderdak zoeken en krijgen. Ondertussen zijn, bijvoorbeeld in Frankrijk, de Joden opnieuw op drift. Ik ben benieuwd hoe Roth daar in deze tijd tegenaan zou hebben gekeken.

Dit boek is het derde deel met journalistiek en beschouwend werk van Joseph Roth dat Els Snick voor Uitgeverij Lubberhuizen vertaalde. De andere twee zijn: Hotelmens en De blonde neger en andere portretten. Over haar fascinatie voor Roth’s werk schreef Snick het mooie reisboek Duitsland op het spoor. Gepland: In het land van de eeuwige zomer, reportages uit Frankrijk. Nog even en Roth is bijna compleet beschikbaar in het Nederlands, en dat is een goede zaak.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s