Lezen (91): Snobistisch lezen (en Karel van het Reve)

vanhetreveIn Rusland voor beginners schrijft Karel van het Reve over de snobistische lezer: ‘(…) omdat goede boeken hem eigenlijk vervelen zal hij aannemen dat een vervelend boek goed is en de meest afschuwelijke rommel aanprijzen, en een goed boek dat amusant en eenvoudig is afkeuren omdat hij het met genoegen leest. Amusante schrijvers – Heinrich Heine, Samuel Clemens – moeten vaak tientallen jaren wachten voor zij in de literatuurgeschiedenis de plaats krijgen die hun toekomt. De mensen die dergelijke geschiedenissen schrijven menen vaak dat wie leesbaar is niet tot de zeer groten kan behoren.’

Karel van het Reve schrijft vaak dingen die waar lijken, maar die als je er goed over nadenkt verkruimelen. Hij heeft het toontje van een Hollandse dominee, gecombineerd met een onwil om de dingen die hij beweert te bewijzen: ze zijn waar, omdat ze volgens hem waar zijn. Daarin is hij een moralist van het allerergste, betweterige soort. Ik kan het inmiddels weten, ik las de afgelopen maand veertien boeken van Van het Reve en daarom heb ik inmiddels een aardig beeld van ’s mans starre karakter, pardon, ik bedoel: van zijn poëtica.

Sinds het verschijnen van Van het Reve’s boek (in 1962) is er natuurlijk van alles veranderd. Ik vraag me, ondanks dat, af of de situatie in die tijd zo zorgwekkend was als hij het schetst. Van het Reve werd uitgegeven door Van Oorschot, een uitgever die met auteurs als Nescio en (vanaf 1963) J.J. Voskuil zeer leesbare auteurs op de markt bracht en in zijn poëziefonds bijna voortdurend hamerde op leesbaarheid. Van Karels broer Gerard Reve en W.F. Hermans, twee topauteurs van Van Oorschot, kun je veel zeggen, maar niet dat ze onleesbaar schreven. Mochten er al snobs zijn, of snobistische lezers, die in die tijd iets voorstelden, dan zijn hun namen nu definitief vergeten en is hun invloed niet groot genoeg geweest om de leesbare boeken buiten de canon te houden.

Ik zou, bij uitbreiding, zelfs kunnen zeggen dat Nederland al heel lang bij uitstek het land is waar vooral leesbare boeken worden gekocht. Het moeilijke of experimentele boek heeft het hier niet erg gemakkelijk. Sterker, een tekst die moeilijk leesbaar is, zal veel eerder worden afgewezen dan een lekker leesding. Marcel Proust heeft niet voor niets nog steeds weinig echte ‘fans’ in Nederland. De afgelopen jaren is het boekenpanel van DWDD het meest invloedrijk als het gaat om de verkoop van nieuw-verschenen werk, met als gevolg dat ‘een boek dat lekker wegleest’ zo ongeveer de meest-gehoorde verkoopkreet is geworden. Dus nou ja, Van het Reve, hoe zit dat nu eigenlijk? We kunnen het hem helaas niet meer rechtstreeks vragen. Hij stierf in 1999.

Het wordt tijd om de snobistische lezer te herwaarderen en het woord snobistisch van een positieve lading te voorzien. Mijn definitie is wel iets anders dan die van Karel. Ik zou een lezer snobistisch noemen die, los van alle modes of hypes, een persoonlijke leesweg bewandelt. De boeken die hij leest, zijn voor hem belangrijk. Ze leren hem iets over het leven. Of over hemzelf. Hij herkent stijl en inhoud, vorm en vent zal ik maar zeggen, zonder er verder veel ophef over te maken. Soms doet hij ongeveer een jaar over een boek (zoals ik over de nieuwe Proust-vertaling van Hofstede en De Haan), soms leest hij een boek in een dag uit. Soms leest hij maanden niet. Literatuurgeschiedenissen hebben op hem geen of weinig vat. Het woord ‘amusant’ zal hij alleen met walging uitspreken, niet omdat hij iets tegen amusante boeken heeft, maar omdat het een onzorgvuldige beschrijving is van wat een tekst kan zijn.

Jammer genoeg doe ik met deze definitie hetzelfde als Van het Reve. Ik probeer vast te leggen wat niet vast te leggen is. Ik heb hierboven uiting gegeven aan mijn liefde voor het lezen, zonder me te realiseren dat elke formulering daarvan ontoereikend is. Want echte liefde laat zich niet in woorden vatten en onttrekt zich aan elke vorm van kanseltaal, hoe goed de bedoeling ervan ook is.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s