Lezen (87): Pauline Réage en Franz Kafka

lg_477287Dit weekend herlas ik twee boeken: Het verhaal van O van Pauline Réage en Die Verwandlung van Franz Kafka. Eerstgenoemde is de erg goede vertaling (uit het Frans) van Histoire d’O, gemaakt door Adriaan Morriën. Kafka is in het Duits gratis beschikbaar, via Gutenberg. Ik herinner van beide boeken nog heel goed wanneer ik ze voor het eerst las: toen ik achttien was en ten dode bedroefd. Het verhaal van O was zo wonderbaarlijk, en opwindend, dat ik na lezing enige tijd uit het raam van mijn jongenskamer heb staan staren. Er wás dus een wereld, waarin mensen op die manier met elkaar verkeerden… Het boek van Kafka trof me omdat ik mezelf ook soms een Ungeziefer voelde, een door hormonen geteisterde puber met vet haar en een lichaam dat alleen afschuw kon wekken, een insect.

Er viel me dit weekend een overeenkomst in levenshouding van de hoofdpersonen van de twee boeken op, die ik nog nooit had gezien. O en Gregor Samsa zien zich in het begin van het boek geconfronteerd met een nieuwe situatie, waarin ze zich onmiddellijk, en bijna zonder te morren, schikken; die berusting is zelfs noodzakelijk voor de verdere afwikkeling van het verhaal. Bij Kafka begint het zo: ‘Als Gregor Samsa eines Morgens aus unruhigen Träumen erwachte, fand er sich in seinem Bett zu einem ungeheuren Ungeziefer verwandelt.’ Reden genoeg om even WTF te roepen, of OMG, zou je zeggen. Maar nee: ‘Was ist mit mir geschehen?’ dachte er. Es war kein Traum. Sein Zimmer, ein richtiges, nur etwas zu kleines Menschenzimmer, lag ruhig zwischen den vier wohlbekannten Wänden.’ In de rest van het boek laat Samsa die bijna gelijkmoedige berusting niet meer los.

In het begin van Het verhaal van O brengt René, de minnaar van ene O, zijn lief naar een kasteel (in Roissy), waar ze vanaf haar binnentreden wordt opgenomen in een merkwaardige (schijn)wereld, een wereld waarin vrouwen worden gekleed, gebruikt en zelfs mishandeld zoals het de bewoners van het slot goeddunkt. Deze mannen hebben een hele huishouding van knechten en, vooral, vrouwen om zich heen en baden in een decadente sensualiteit, waaraan ze elk moment als ze daar de lust toe voelen kunnen toegeven – en ook toegeven. De vrouwen zijn willoze schepsels, althans, het lijkt alsof ze dat zijn. De macht is natuurlijk toch subtieler verdeeld, zoals altijd als het om liefde en seks gaat. Oscar Wilde zei het al, of nou ja, hij zei het niet, maar het wordt wel altijd aan hem toegeschreven: ‘Everything in the world is about sex except sex. Sex is about power.

O schikt zich in de nieuwe situatie, net als Samsa. Ze verzet zich niet tegen het leven in het kasteel en gaat mee in de rol die haar minnaar voor haar heeft bedacht. De ‘harde’ scènes die door de tekst heen zijn gestrooid, scènes waarin O wordt verkracht en mishandeld, afgericht zou je kunnen zeggen – zijn niet zozeer schokkend; als je met de tekst meegaat, zie je dat ze ergens anders over gaan, niet over seks zozeer, maar over de vraag hoe ver iemand kan gaan voor een geliefd persoon; waar houdt de eigen persoonlijkheid op en waar verandert die, loopt die over in de persoonlijkheid van de geliefde ander? O laat de liefde bezingen op haar huid, als ze wordt geslagen, via haar lichaam, als ze door anderen dan René wordt genomen, en in de ruimte – ze laat zich uit haar bekende omgeving losmaken en weet dat ze er, net als een balling, nooit meer echt naar terug kan keren. Ze is veranderd. Niet voor niets wordt ze tegen het eind van het boek letterlijk gebrandmerkt en krijgt ze sieraden aangemeten die functioneren als ‘oormerk’ en ereteken in een.

Natuurlijk zijn er ook veel verschillen tussen O en Samsa. Gregor raakt steeds meer van zijn familie vervreemd, maar ook van zichzelf. Hij teert letterlijk in op zijn eigen mens-zijn en aan het eind crepeert hij. Lijdzaam, zou je kunnen zeggen, zoals zoveel personages bij Kafka alles lijdzaam ondergaan. O verandert in het nieuwe personage, vrijwillig en zonder haar lot te vervloeken. Ze ondergaat het lot lijdzaam, omdat ze een ander (en wat haarzelf betreft: beter) mens wordt. De liefde tussen haar en René wordt alleen maar groter, zelfs als hij haar weggeeft aan de mysterieuze Sir Stephen, een griezel én een aantrekkelijke Faust. O lijkt alles uit de hand te geven, maar is juist zeer daadkrachtig. Samsa ondergaat zijn lot en weet zich met de nieuwe situatie letterlijk geen raad. Hij kan geen kant op. Maar allebei accepteren ze de nieuwe situatie meteen. Daarna kan het verhaal beginnen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s