Jeanne Dielman van de Handelskaai

tumblr_nvtazqy1O61uwmtq8o9_1280Chantal Akerman stierf vorig jaar 5 oktober, ze pleegde zelfmoord. Hoewel ik haar naam regelmatig had gelezen, bijvoorbeeld bij Erik de Kuyper, was het zien van een van haar films er nooit van gekomen. Na het lezen van deze blogpost van Wendy Kroy ging ik door de knieën. Eerst voor de film die Kroy behandelt, daarna voor Jeanne Dielman, 23, quai du Commerce, 1080 Bruxelles. Het stuk hieronder bevat informatie over het verhaal die u misschien niet wilt weten als u de film nog gaat zien.

Jeanne Dielman duurt ruim drie uur en er gebeurt niet heel veel in. Toch heb ik me geen moment verveeld, en dat komt omdat er natuurlijk toch van alles gebeurt. We zien wat de weduwe Dielman in twee en een half etmaal doet. Ze bestiert haar huishouden. Maakt het ontbijt voor zoon Sylvain. Poetst zijn schoenen. Maakt het eten. Drinkt koffie. Past op een baby van een buurvrouw. Doet boodschappen. Drinkt koffie in een café. Laat schoenen herstellen. Zoekt een knoop voor een colbert. En ontvangt elke dag een klant, want ze verdient (een deel van) haar geld in de prostitutie. Het is een bijna goedmoedige vorm van prostitutie, bedreven in het voormalige echtelijke bed, meer een voortzetting van de huwelijkse staat dan een uitoefening van een beroep. Jeanne verschaft geen wellust, ze is een dienstverlenend bedrijf met winstoogmerk – en dat is natuurlijk geen slechte definitie voor de meeste huwelijken.

De camera blijft twee van de drie keer dat er een klant langskomt beleefd buiten staan wachten tot het voorbij is. Jeanne ontvangt, neemt hoed, sjaal en jas aan, hangt die op in de gangkast, gaat de klant voor naar de slaapkamer, sluit de deur, en even later gebeurt alles in omgekeerde volgorde. Als de derde klant langskomt, mogen we mee naar binnen. We zien dan dat de trouwfoto van Jeanne op de kaptafel staat, iets wat ik een bijna droevig-stemmend detail vind. Ze verandert niets aan haar dagelijkse leven om haar klanten de schijn van anonimiteit te verschaffen, ze laat de klanten voor korte duur toe in haar dagelijkse gang van zaken. Op de een of andere manier benadrukt dat de eenzaamheid van Jeanne, en van de klanten.

Jeanne is dwangmatig precies. Alles wat ze in het huishouden gebruikt, wordt meteen afgewassen of weer opgeborgen. Als ze een kamer verlaat, doet ze het licht uit. Ze trekt een werkschort aan als ze schoonmaakt (al was dat in die tijd nog heel normaal, besef ik terwijl ik het schrijf). Op haar bed legt ze ’s ochtends, na het rechttrekken van de sprei, een handdoek waarop ze later die dag met de klant kan gaan liggen. Haar hele leven is van minuut tot minuut ingevuld en als er iets gebeurt wat niet is gepland, raakt ze in paniek. Tijdens dag twee laat ze de aardappelen te lang laat koken – de hele verdere dag is meteen in de war. Op dag drie heeft ze tijd over, omdat ze te vroeg is opgestaan, en dan weet ze zichzelf zichtbaar geen raad. Volgens Akerman zelf breekt de angst op het moment dat ze niet meer weet wat ze moet doen, als ze op haar luie stoel zit terwijl ze eigenlijk in actie moet zijn, duidelijk door.

Dat klopt. De angst breekt door en toch weet ze zich in beide gevallen (net op tijd) te beheersen. Die beheersing is haar manier om te overleven. Jeanne heeft haar leven volledig in de hand omdat ze doodsbenauwd is voor veranderingen. Haar weduwschap is voor haar daarom ook geen breuk met het huwelijk, maar een voortzetting ervan. De echtgenoot speelt in de hele film letterlijk geen rol. De kern is haar leven met zoon Sylvain én haar eigen bedoening. Tijdens een van de zeldzame momenten dat hij meer dan een zin achter elkaar uitspreekt, vertelt Sylvain dat hij toen hij tien jaar was door zijn vriend Jan werd ingelicht over wat ouders in de slaapkamer uitspoken. Hij zegt dat hij vanaf dat moment nachtmerries fingeerde, zodat hij zijn moeder ’s nachts bij zich kon roepen, in de hoop daarmee te voorkomen dat ze door zijn vader werd gepenetreerd. Jeanne antwoordt: ‘Dat was niet nodig.’

Jeanne zorgt er wel voor dat ze, in metaforische zin, niet wordt gepenetreerd. Ze is in staat om alles, dus ook het huwelijk, ook de seks, in verschillende vakken op te bergen en die vakken staan niet met elkaar in verbinding, sterker, die mogen niet met elkaar in verbinding staan. Haar leven met Sylvain is het ‘eigenlijke’ leven, waarvoor ze de uiterste beheersing opbrengt, de andere levens spelen zich weliswaar in en rond haar appartement af, maar ze zijn wezenlijk anders, bijna alsof ze door een andere vrouw worden geleefd. Pas als er iets gebeurt wat de schijn dreigt te doorbreken en van haar een andere vrouw zou kunnen maken, komt ze in actie en herstelt de orde. Ze móét de orde wel herstellen. De film had, als Akerman niet naar een einde had toegewerkt, dertig uur kunnen duren, of dertig weken.

De ontknoping van de film is gruwelijk en vloeit toch logisch voort uit de beelden die drie uur zijn getoond – Akerman heeft dat erg mooi in elkaar gezet. De derde klant die bij haar op bezoek komt en met wie we de echtelijke kamer in mogen, lijkt Jeanne een orgasme te bezorgen. Deze tijdelijke ontgrenzing ontzet haar. Anders dan na het doorkoken van de aardappels of tijdens het stukslaan van een gewonnen (of verloren) uur, weet ze niet hoe ze de beheersing moet opbrengen om het leven gewoon door te laten gaan. Er is maar één oplossing en die is even eenvoudig als verbluffend: de man moet dood. Ze steekt hem in zijn halsslagader met een schaar die ze kort voor zijn komst heeft gebruikt om een pakket mee te openen.

De slotbeelden tonen hoe ze, haar witte bloes en haar handen onder het bloed, aan de huiskamertafel zit. Alles is weer goed. Het leven kan gewoon doorgaan, wat Jeanne betreft. (En uiteraard klopt alles wat Akerman in onderstaand interview zegt ook.)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s