Lezen (49)

Geschreven voor een Heeresma-jubelnummer van Uitgelezen Boeken.

Kijk, een drenkeling komt voorbij is misschien wel het meest bijzondere boek van Heere Heeresma, door hem geschreven als toegift bij en slotstuk van zijn oeuvre.

De roman beschrijft kafkaëske taferelen en is, net zoals veel boeken van Franz Kafka, een fabel: over de mens die gevangen zit en pas uit die gevangenschap kan, of wil uitbreken als de dood zich aankondigt. De hoofdpersoon, Krekker, verzet zich zowel tegen die gevangenschap als tegen de dood; vergeefs, uiteraard, want Heeresma is er niet het type naar om boeken te schrijven die goed aflopen of hoop bieden.

Het boek gaat, net als alle andere werken van Heeresma, over de rol die een eenzaam individu speelt in een onverschillige, op massaliteit draaiende maatschappij. Die eenling zal zich daar niet in kunnen voegen, maar dat is ook niet de bedoeling; het gaat om het verzet, dat altijd en overal moet worden geboden, tot het eind aan toe.

In deze roman heeft de eenling niet bijvoorbeeld de drank of de ironie gekozen als verweermiddel, maar de droom, de fantasie. De nauwkeurig uitgewerkte dromen zijn de schuttersstukken van deze roman. Ze zijn erotisch van toon, maar de erotiek is niet zozeer bedoeld om de lezer op te winden; zij wordt ingezet om het kale, uitzichtloze leven van de hoofdpersoon te veraangenamen. In zijn dromen is hij, heel even, de spil waar het gewillige universum om draait.

Het is moeilijk om te zeggen wat deze roman – die behalve kafkaësk en vol dromen ook trekken heeft van de nouveau roman, in de manier waarop gebeurtenissen en verhalen als impressies, in brokstukken aan ons voorbij trekken – zo ongelooflijk interessant maakt.

Uiteraard is daar de taal, de taal die Heeresma weet te hanteren als geen ander. Zijn Nederlands, een Polygoontaal in vergelijking met wat hedendaags Nederlands soms is geworden, is zo rijk als die van de Statenbijbel en zo veelzijdig als die van auteurs als Simon Vestdijk en F. Bordewijk.

Daarnaast is er het almaar verder insluiten van de hoofdpersoon. Zijn gevangenschap is een fysiek navoelbare insluiting, een insluiting die Heeresma via zijn taal en via de eindeloos herhaalde droomfiguren teweeg weet te brengen.
Kijk, een drenkeling komt voorbij is een boek dat gebeurt terwijl je het aan het lezen bent. Het is zo onontkoombaar als een natuurramp, of beter: als de dood.

In zijn recensie schreef Arjan Peters (de Volkskrant, 1-12-2006): ‘Je hebt alleen jezelf om in onder te duiken, is de vermaning die Heeresma zijn lezers voorhoudt. (…) Uiteindelijk zal hij die plek vinden, maar die is niet op deze aarde. (…) Hij is vrij, onbereikbaar geworden, en laat ons achter in de barre woestenij die samenleving heet. Veel plezier ermee. Heeresma heeft gezegd, en het is aan de goede verstaander om zijn taal, en de daarin vervatte waarschuwing, te savoureren.’

Dat is waar dit boek inderdaad om draait: om de vrijheid, die gevonden wordt, zij het alleen maar in de dood. In dat opzicht is Heeresma’s boek niet voor niets zijn laatste – en volgens mij ook een van zijn beste. Het is een testament dat hij met ongelooflijk veel mooie zinnen op de deur van de Nederlandstalige literatuur heeft gespijkerd.

Advertenties

Een gedachte over “Lezen (49)

  1. Leuk om te lezen dat er meer liefhebbers van deze roman zijn, uitstekende recensie. Ik vind dit Heeresma’s meest duistere, uitzichtloze boek. De hem zo vaak kenmerkende humor ontbreekt bijna geheel. Toch is het prachtig, door “het verhaal in het verhaal, en dat is het verhaal van de taal” zoals Heeresma dat zo mooi kon zeggen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s